F1 sıralanma turunda nəticəni müəyyən edən amillər

Giriş

Formula 1-də yarış bazar günü keçirilsə də, həftəsonunun mühüm qərarlarından biri şənbə günü verilir. F1 sıralanma turu pilotun bir dövrədəki sürətini göstərməklə yanaşı, avtomobilin sazlanmasının, vaxt seçiminin və tras şəraitinin nə dərəcədə düzgün qiymətləndirildiyini də ortaya qoyur.

Poul mövqeyi yarışın taleyini təkbaşına həll etmir, amma start mövqeyi böyük əhəmiyyət daşıyır. Ötmənin çətin olduğu traslarda ön sıradan başlamaq üstünlükdür. Daha axıcı traslarda isə yaxşı sıralanma nəticəsini yarış tempi ilə qorumaq lazımdır. F1 sıralanma turu məhz bu üstünlüyü qazanmaq üçün ilk fürsətdir.

F1 dünya çempionatı müxtəlif ölkələrdə keçirilən Qran-prilərdən ibarət təkoturacaqlı, açıq təkərli avtomobil yarışları seriyasıdır. FIA-nın idarə etdiyi çempionatın ilk rəsmi yarışı 13 may 1950-ci ildə Silverstounda keçirilib. Həmin yarışda 21 avtomobil iştirak edib, qalib isə Alfa Romeo pilotu Cüzeppe «Nino» Farina olub.

Komandalar və pilotlar

Ferrari, McLaren, Williams və Mercedes kimi uğurlu komandaların tarixində sürətli avtomobil hazırlamaqla yanaşı, sıralanma mərhələsinin detallarını dəqiq idarə etmək də mühüm rol oynayıb. Bununla belə, konkret trasdakı üstünlük mövsümdən və hətta həftəsonu ərzində edilən sazlama dəyişikliklərindən asılıdır. Komandanın adı poul mövqeyinə zəmanət vermir. F1 sıralanma turunda hər sessiya yeni sınaqdır.

Pilot təcrübəsi yalnız döngələri tanımaqdan ibarət deyil. Juan Manuel Fangio beş, Michael Schumacher isə yeddi titul qazanıb. Ayrton Senna, Alain Prost, Niki Lauda, James Hunt, Stirling Moss və Alberto Ascari də idmanın yaddaşında xüsusi yer tuturlar. Texnika və qaydalar dəyişsə də, təzyiq altında ən sürətli dövrəni səhvsiz tamamlamaq tələbi dəyişməyib.

Müxtəlif dövrlərin yarışçılarını Formula 1 pilotlarının siyahısında izləmək mümkündür. Qran-pridə iştirak üçün FIA Super Licence tələb olunur. Lakin bu lisenziya pilotun sürətli dövrə vurmaq bacarığını deyil, yarışmaq hüququnu təsdiqləyir. F1 sıralanma turunda isə həmin bacarıq bir dövrədə üzə çıxır.

Əsas amillər

Əsas amillərdən biri avtomobilin sazlanmasıdır. Komanda düzlüklərdə aşağı hava müqaviməti ilə döngələrdə lazımi yerəbasma arasında tarazlıq tapmalıdır. Yerəbasmanın az olması sürətli hissələrdə üstünlük versə də, texniki döngələrdə avtomobilin sabitliyini poza bilər. Yerəbasmanın çox olması isə döngələrdə kömək edir, amma düzlüklərdə vaxt itkisinə səbəb ola bilər. F1 sıralanma turu üçün bu tarazlıq trasın xüsusiyyətlərinə uyğun seçilir.

2014-cü ildən Formula 1 avtomobillərində 1,6 litrlik V6 turbo mühərriklər və enerji bərpa sistemi — ERS istifadə olunur. Pilot dövrə ərzində gücün necə çatdırılacağını və elektrik enerjisinin harada sərf ediləcəyini nəzərə almalıdır. Sürətli dövrə mühərriki tam gücdə işlətməkdən ibarət deyil: enerjini uyğun hissələrdə istifadə etmək, əyləcləmə və döngələrdən çıxış zamanı sabitliyi qorumaq da vacibdir. F1 sıralanma turunda enerji idarəetməsi dövrə vaxtına birbaşa təsir göstərə bilər.

Digər mühüm amil təkərlərin hazırlığıdır. Təkərlər ideal iş temperaturuna çatmayanda tutuş zəifləyir. Həddən artıq qızdıqda isə sürətlə aşına, dövrənin sonuna doğru performansını itirə bilər. Buna görə pilot isinmə dövrəsində təkərləri və əyləcləri hazırlayır, komanda isə pitdən çıxış vaxtını düzgün seçir. F1 sıralanma turu zamanı təkər hazırlığı cəhdin nəticəsini dəyişə bilər.

Təkərləri yalnız qızdırmaq kifayət deyil. Sürətli dövrədən əvvəl pilotun sürəti, əyləclərin temperaturu, təkərlərin təzyiqi və trasdakı avtomobillərin yaratdığı hava axını da nəticəyə təsir edir. Kiçik bir fərq ilk döngədə ön təkərlərin kilidlənməsinə, sonrakı döngələrdə isə tutuşun azalmasına səbəb ola bilər. F1 sıralanma turunda bu xırda detallara diqqət yetirmək təmiz və sürətli dövrə vurmağa kömək edir.

Trasın vəziyyəti də mühüm rol oynayır. Avtomobillər dövrə vurduqca asfaltın üzərində rezin yığılır və tutuş adətən artır. Günəş, bulud və temperatur dəyişiklikləri isə təkərlərin davranışına təsir edir. F1 sıralanma turunda bir neçə dəqiqəlik gecikmə belə trasın daha sürətli və ya daha isti olmasına gətirib çıxara bilər.

Pilot bu dəyişikliklərə uyğunlaşmalı, komanda isə cəhdin vaxtını düzgün hesablamalıdır. Erkən çıxmaq trafikdən yayınmağa kömək edə bilər, amma tras sonradan yaxşılaşarsa, nəticə zəif qala bilər. Gec çıxan pilot daha yaxşı asfalt şəraitindən yararlansa da, qarşısındakı yavaş avtomobillər təmiz dövrə vurmağa mane ola bilər. F1 sıralanma turunda düzgün vaxt seçimi bu səbəbdən vacibdir.

Tras mövqeyi tapmaq yalnız yarış startı üçün vacib deyil. Sıralanma sessiyasında açıq tras seçmək, başqa avtomobillərin arxasındakı hava axınından faydalanmaq və eyni zamanda təhlükəsiz məsafə saxlamaq lazımdır. Öndəki avtomobilin hava axını düzlüklərdə kömək edə bilər, amma döngələrdə aerodinamik tarazlığı pozaraq vaxt itkisinə səbəb ola bilər. F1 sıralanma turunda tras mövqeyi təmiz dövrə vurmağa şərait yaradır.

Pilotun icrası da nəticəyə birbaşa təsir edir. Əyləci bir neçə metr gec basmaq və ya döngədən çıxarkən qazı tez açmaq həmin hissədə vaxt qazandıra bilər, amma təkərləri həddən artıq yükləyə bilər. Yaxşı pilot bütün döngələrdə maksimum riskə getmir; maşının davranışına uyğun olaraq riskin harada faydalı olduğunu seçir. F1 sıralanma turunda pilotun bu qərarları dövrə vaxtına təsir edən əsas məqamlardandır.

Pilot performansı məlumatları düzgün şərh etmək bacarığından da asılıdır. Mühəndislər telemetriyada əyləc nöqtələrini, sürətlənməni və döngənin orta sürətini müqayisə edir. Pilot isə bu göstəriciləri sükan arxasındakı hissləri ilə uzlaşdırır. Komanda ilə qısa və dəqiq ünsiyyət sazlamanı vaxtında dəyişməyə və növbəti cəhddə eyni səhvi təkrarlamamağa kömək edir.

Hava şəraiti qərarları daha riskli edir. Yağışda trasın tutuşu döngədən-döngəyə dəyişə, quru xətt darala bilər. Belə şəraitdə bir səhv bütün cəhdi poza bilər. Qarışıq havada pitdən çıxış vaxtı, təkər seçimi və pilotun trası öyrənmə sürəti bəzən avtomobilin xam sürətindən də vacib olur. F1 sıralanma turunda hava ilə bağlı doğru qərar vermək buna görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Həftəsonunun mümkün ssenarisi

Təsəvvür edək ki, quru hava şəraitində keçirilən sessiya zamanı asfalt getdikcə yaxşılaşır. İlk cəhddə komanda avtomobilin sazlanmasını yoxlayır, pilot isə təkərləri iş temperaturuna çatdırır. Bu nəticə son cəhd üçün istiqamət verir, amma yekun sürətin göstəricisi sayılmır. F1 sıralanma turunda ilkin cəhdlər məlumat toplamaq üçün də istifadə olunur.

Son mərhələyə keçən pilotlar arasında fərq saniyənin kiçik hissələridirsə, komandanın əsas məqsədi təmiz tras tapmaq olur. Bir avtomobil trafikdən yayınmaq üçün erkən çıxır, digəri isə asfaltın daha da yaxşılaşmasını gözləyir. Belə məqamda mühəndislik hesablamaları ilə pilotun ritm hissi bir qərarda birləşir. F1 sıralanma turunda trasın vəziyyətini izləmək strategiyanın vacib hissəsidir.

Son cəhddə pilot isinmə tempini dövrəyə uyğunlaşdırır, batareya enerjisindən planlaşdırılan hissələrdə istifadə edir və avtomobili döngələrdə limitə yaxın sürür. Təkərlər dövrənin əvvəlində həddən artıq qızarsa, son sektorda tutuş azala bilər. Ehtiyatlı isinmə isə ilk döngələrdə vaxt itkisinə səbəb ola bilər. Poul uğrunda mübarizədə optimal yanaşma hər trasda fərqlidir.

Sarı bayraq, trafik və ya kiçik bir səhv planı dərhal dəyişə bilər. Vaxt və təkər ehtiyatı imkan vermədiyi üçün pilot dövrəni yarımçıq saxlayıb yenidən cəhd edə bilməz. Buna görə ehtiyat planı da əsas strategiya qədər vacibdir: radio məlumatı, çıxış növbəsi və trasdakı boşluq bir-birinə uyğun gəlməlidir. F1 sıralanma turunda bu amillər son nəticəni müəyyənləşdirə bilər.

Nəticə

F1 sıralanma turunda sürəti tək bir amil müəyyən etmir. Avtomobilin aerodinamik tarazlığı, mühərrik və ERS-dən istifadə, təkərlərin hazırlığı, trasın vəziyyəti, hava, trafik və pilotun qərarları bir dövrədə birləşir. F1 sıralanma turu bu amillərin hamısının eyni anda sınaqdan keçirildiyi mərhələdir.

Poul mövqeyi çox vaxt bu amilləri ən yaxşı idarə edən tərəfə qismət olur. Ən sürətli avtomobil üstünlük yarada bilər, amma nəticəni pilotun səhvsiz çıxışı və komandanın vaxtı düzgün seçməsi təmin edir. Sıralanma mərhələsini maraqlı edən də budur: bir dövrədə texnologiya, strategiya və insan bacarığı sınağa çəkilir.